گروه فرهنگی «سراج24»- شهادت حسین بن علی، اباعبدالله الحسین(ع)، تاثیر شگرف و تکان دهنده ای نه تنها در تاریخ شیعه بلکه در تاریخ اسلام و جهان گذاشت. وقایع مختلفی پس از شهادت مظلومانه ایشان روی داد، خلافت اموی سقوط کرد و جهان اسلام به عنوان بزرگترین قدرت آن دوران دست خوش تغییرات بسیاری شد.
آنچه که در آن واقعه گذشت برای همگان اهمیت بسیاری داشته و دارد برای همین عده ای دست به کار شدند تا شرح واقعه عاشورا را تدوین کنند؛ این شرح ها مقاتل نام گرفت.
کتابهای زیادی به عنوان مقتل نوشته شدهاند به طوریکه مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی بیش از هفتاد کتاب را با همین عنوان نام میبرد که به حادثه کربلا مربوط می شود. ما در ذیل با بهره گیری از دایره المعارف شیعه به نام برخی از مقتلهای معروف اشاره میکنیم:
* مقتل ابی مخنف:
أبو مِخنف لوط بن یحیی بن سعید بن مخنف بن سُلیم الغامدی الأزدی (درگذشته بهسال ۱۵۷ هجری قمری)، مورخ شیعهٔ اهل کوفه که بهدلیل نگارش کتابی بهنام «مقتلالحسین» مشهور است.
ارزش تاریخی مقتل ابومخنف از این جهت است که خود او حوادث را از نزدیک دیده و یا از زبان مشاهده کننده به طور مستقیم نقل می کند به کتاب مقتل ابومخنف در آثار ابن ندیم، نجاشی اشاره شده و طبری در تاریخ و شیخ مفید در ارشاد خود مطالب و منقولات او را آورده و اخیراً در کتاب جداگانه ای منقولات او جمع آوری و تحقیق شده است. این مقتل شامل روایات مفصّلی درباره واقعه کربلا از بررسی زمینه های آن تا خروج امام حسین ـ علیه السّلام ـ از مدینه شروع و به فعالیّت شیعیان در کوفه و مقابله عبیدالله بن زیاد، جنگ سپاه شام با امام، قیام کوفیان و قیام مختار را ذکر کرده و به تمامی زوایای واقعه کربلا اشاره کرده است. در چاپ اخیر فهرستی از شیوخ و راویان ابومخنف با بعضی توضیحات عرضه شده است.
علامه مجلسی نام مقتل ابومخنف را در جلد ۱۰ بحار آورده و به آن اشاره کرده است. مقتل ابومخنف از نخستین و مهم ترین مقتل های موجود بوده و از منابع دست اوّل و مورد اعتماد در این زمینه می باشد و مقتل نویسان متأخر از آن بهره برده اند. اما مقتل ابی مخنف موجود، غیر از کتاب لوط بن یحیی است و در آن مطالب سست و بی پایه فراوان آمده و لذا بر آن اعتماد نشاید. محدث قمی می نویسد: ولکن الاسف انه فقد و لا لوجد منه نسخه و اما المقتل الذی بایدینا و ینسب الیه فلیس له.
* مقتل خوارزمی
مَقتَلُ الحُسَین علیهالسّلام مشهور به مقتل خوارزمی نوشته موفق بن احمد خوارزمی(متوفای ۵۶۸ق) از عالمان اهل سنت است. این کتاب با آنکه عنوان مقتل را داراست اما یک سوم و بخشهای پایانی آن اشاره به قیام امام حسین(ع) و واقعه کربلا دارد. مؤلف در این اثر بنا بر شیوه روایی عمل کرده و سلسله سند را آورده است. نگارنده اثر با آنکه سنی مذهب است اما گزارشهای او مورد توجه بسیاری از عالمان شیعه قرار گرفته است. ترجمه مقتل خوارزمی با عنوان «شرح غم حسین(ع)» منتشرشده است.
الموفّق بن احمد بن محمد المکی الخوارزمی المعروف بأخطب خوارزم(۴۸۴-۵۶۷ ق) فقیه، محدث، خطیب، ادیب، شاعر، خبره در سیره و تاریخ بود. از آثار او میتوان به مناقب الامام ابی حنیفة، ردّ الشمس لامیر المؤمنین، کتاب قضایا امیرالمؤمنین، مقتل امیرالمؤمنین، مقتل الامام السبط الشهید،المسانید علی النجاری، دیوان شعر و فضایل امیرالمؤمنین (ع) معروف به مناقب اشاره کرد.
خوارزمی در کتاب خود شیوه حدیثی را پی گرفته و سلسله اسناد هر روایت را بیان میکند. برخی روایات او کوتاه و برخی بسیار مفصل و طولانی است چنانکه گزارش او از ابن اعثم در واقعه کربلا اینگونه است. بخش عمده گزارش حرکت امام حسین به کربلا از ابن اعثم نقل شده ولی حوادث روز عاشورا را به نقل از ابو مخنف و سپس راویان و مورخان دیگر آورده است.
نقلهای خوارزمی از ابن اعثم دقیق نیست؛ یعنی عبارات او را نیاورده بلکه بسیاری از کلمات را تغییر داده است و این تغییرات به گونهای نیست که معنا و مفهوم را عوض کند.
این کتاب هر چند عنوان مقتل دارد، لیکن حدود دو سوم آن مباحث دیگر است. ثلث اول کتاب، شرح مناقب اهلبیت، ثلث دوم ماجرای کربلا و ثلث سوم درباره قیام مختار است.
اهمیت مقتل خوارزمی به چند چیز است: قدمت آن که حتی بر کتبی مانند لهوف حدود یک قرن تقدم دارد. دوم نقل آن از منبعی کهن چون کتاب الفتوح است که در تأکید خوارزمی بر روایت ابن اعثم است. موضع غیر شیعی وی، از دیگر امتیازات این اثر است. نویسنده کتاب با آنکه غیر شیعه است اما کتاب او در میان شیعیان جایگاهی یافته و مؤلفان امامی مذهب از قدیم، روایات او را در کتاب خود آوردهاند.
بخش اصلی مقتل خوارزمی با عنوان «شرح غم حسین علیهالسلام» توسط مصطفی صادقی ترجمه شده است. آنچه با عنوان اصلی کتاب یعنی مقتل تطبیق دارد، تنها فصل یازدهم است که در چاپ رایج این کتاب از صفحه ۳۱۵ تا پایان جلد نخست (صفحه ۳۵۸) و جلد دوم از ابتدا تا صفحه ۹۱ را در بر دارد. مجموع این فصل به ۱۵۰ صفحه نمیرسد، در حالی که مجموع کتاب خوارزمی حدود ۶۰۰ صفحه است.
مقتل خوارزمی با مقدمه و تحقیق شیخ محمد سماوی، سه بار چاپ شده که چاپ اول آن در نجف در سال ۱۳۶۷ق در چاپخانه الزاهراء بوده است و چاپ دوم آن، توسط مکتبة المفید به سال ۱۳۹۹ق (افست چاپ اول در قطع وزیری) و آخرین چاپ آن، به همت دار انوارالهدی در سال ۱۴۱۸ق صورت گرفته است.
* مقتل مقرم
کتاب مَقتَلُ الحُسَین (ع) معروف به مقتل مُقَرَّم نوشته عبدالرزاق موسوی مقرم از عالمان شیعه است که به زندگی امام حسین (ع) و سید عبدالرّزاق بن محمد موسوی مُقَرَّم مشهور به مقرم، (متولد ۱۳۱۶ قمری در نجف اشرف) عالم شیعی قرن چهاردهم هجری است. شهرت او، به خاطر تألیف کتابهایی درباره زندگی خاندان پیامبر (ص) است. بررسی قیام و شهادت آن حضرت و حوادث پس از آن و نتایج واقعه عاشورا پرداخته است.
درباره مقتل امام حسین(ع) کتابهایی تألیف شده است، اما منبع و مأخذ این گونه از مقاتل، مورد اعتماد نیست. ابوالفرج مطالب کتابش را از زبیریان و امویان گرفته است. طبری نیز روایاتش را از مجاهد و سدی اخذ کرده است. دیگران نیز مطالب خود از امثال حمید بن مسلم و دیگران نقل کردهاند که شاید خیلی مورد اعتماد نباشد. مقرم سعی کرده است مطالب این کتاب را از منابع مورد اعتماد نقل کند.
مؤلف در بخش اصلی که مقتل است مطالب خود را از کتب و مقتلهای مختلفی چون خوارزمی، مثیر الاحزان، نفس المهموم، تذکرة الخواص، تاریخ طبری، ارشاد المفید، لهوف و امالی صدوق جمع آوری کرده و گاه مطالب ضعیف را از کتبی چون اسرار الشهادة نقل میکند. در اثنای کتاب نیز اشعار و مراثی شاعران معاصر را ضمیمه کرده است.
این کتاب را مرتضی فهیم کرمانی ترجمه کرده و انتشارات سیدالشهداء در ۵۹۹ صفحه به چاپ رسانده و در اختیار علاقهمندان قرار داده است.
این کتاب چندین بار چاپ شده که برخی از چاپهای آن از این قرار است:
نسخه انتشارات "دلیل ما" که توسط آقای مهدی انصاری قمی تحقیق گردیده و در سال ۱۳۸۷ شمسی در ۴۹۳ صفحه چاپ شده است.
نسخه انتشارات "شریف رضی" با مقدمه فرزند مؤلف که در سال ۱۳۹۱ قمری در ۴۰۷ صفحه چاپ شده است.
* لهوف
أللُّهوف عَلى قتلَىِ الطّفوف یا ألمَلهوف عَلی قَتلَیِ الطّفوف مشهور به «لُهوف» کتابی در مصائب واقعه کربلا و شهادت امام حسین (ع) نوشتۀ سید بن طاووس حلی (متوفای ۶۶۴ق.). این کتاب از مقاتل مشهور شیعیان است. نویسنده کتاب را برای مسافران عتبات و زائران امام حسین(ع) و به صورت مختصر نوشته و به همین سبب، سلسله اسناد روایات را حذف و تنها آخرین راوی یا منبع روایت را ذکر کرده است.
سید رضی الدین، علی بن موسی بن جعفر بن طاووس، از نوادگان امام حسن مجتبی(ع) و امام سجاد(ع) در روز ۱۵ محرم سال ۵۸۹ هجری در شهر حله به دنیا آمد. ابتدای تحصیلات سید ابن طاووس در شهر حله بود که از محضر پدر و جد خود، ورام بن ابی فراس حلی، علوم مقدماتی را آموخت. ابن طاووس که از محضر اساتید حله استفاده کافی و لازم را برده بود برای استفاده از علمای دیگر شهرها عزم سفر نمود.
سید در محضر بزرگان عصر خویش به کسب علم و ادب و معنویت پرداخت و شاگردان فراوانی تربیت کرد. ابن طاووس حدود ۵۰ تألیف دارد که بسیاری از آنها در موضوعات دعا و زیارت است.
سید علی بن طاووس در سال ۶۶۴ هجری در سن ۷۵ سالگی و در شهر بغداد وفات نمود. بدن شریفش را به نجف اشرف منتقل نموده و در حرم امیرالمؤمنین(ع) به خاک سپردند.
این کتاب با نامهای مختلف آمده و تمام آن به اختلاف نسخهها و خود مؤلف باز میگردد، زیرا مؤلّف برای کتب خود اسامی گوناگون، یا نامی واحد را با تغییر برگزیده است. اسامی کتاب حاضر آن گونه که در خطیها و منابع آمده به این شرح است:
اللُّهوف عَلی قَتَلی الطّفوف.
المَلهوف عَلی قَتلَی الطّفوف.
المَلهوف عَلی قتل الطفوف.
اللُهوف فی قتلی الطفوف.
المَلهوف عَلی أهل الطفوف.
المَسالک فی مَقتَل الحُسَین علیهالسّلام؛ بر این اساس که ابن طاووس در مقدمهاش میگوید: و آن را بر سه مسلک وضع کردم
آقا بزرگ طهرانی در الذریعة، اللهوف علی قتلی الطفوف را مشهورتر از دیگر اسامی ذکر میکند.
مؤلف با هدف بیان مختصرِ واقعه عاشورا، احادیث را طوری کنار هم چیده که یک جریان منسجم را تشکیل دهد و از ذکر روایات تکراری و روایات متفرق اجتناب کرده تا خواننده کتاب را بیشتر در جریان رویدادی تاریخی قرار دهد و نه نقل روایات.
کتاب لهوف دارای عناوین زیر است:
مقدمه: شامل مطالبی در عظمت واقعه عاشورا و مقام امام حسین(ع) و ارزش گریه و عزاداری بر آن حضرت،
مسلک اول: پیرامون مسائل قبل از شروع واقعه عاشورا که از ولادت امام تا وقایع روز عاشورا را شامل میشود.
مسلک دوم: شامل وقایع روز عاشورا تا شهادت امام (ع)،
مسلک سوم: وقایع بعد از شهادت امام از فرستادن سرِ شهدا به کوفه شروع شده و اسارت اهل بیت تا برگشت آنان به مدینه.
با وجود ضعفهای علمی کتاب لهوف که از آن جمله، حذف اَسناد و شکل داستانی بودن آن است، سید از نقل مطالب اغراق آمیز که در کتب مشابه وجود داشته خودداری کرده است. این کتاب همچنین مطالبی منحصربهفرد دارد که پیشتر در مقاتل نیامده است، مانند نامه امام حسین (ع) به بنی هاشم و همچنین خبردادن آن حضرت از شهادتش با جمله ان الله شاء ان یرانی قتیلاً؛ و بسیاری از گزارشهای دیگر که شهرت این مطالب در آن دوره به اضافه باورهای شیعی همچون علم غیب امام سبب شده مؤلف این گزارشها را تاریخی تلقی کرده و در کتاب خود ذکر کند.
سید علاوه بر لهوف، کتاب اللطیف را در ضمن اعمال روز عاشورا در اقبال الاعمال آورده است.
این کتاب، بارها در تهران، صیدا، بیروت، بمبئی، نجف، قم، تبریز به چاپ رسیده است.
* نفس المهموم
نَفَسُ المَهموم فی مصیبة سیدنا الحسین المظلوم، اثر شیخ عباس قمی درباره واقعه کربلا و وقایع پس از آن است که از ولادت امام حسین(ع) آغاز میگردد و سپس مناقب حضرت و آنگاه تمام وقایع بیعت تا شهادت ایشان را شرح میدهد. میرزا ابوالحسن شعرانی و محمد باقر کمرهای این کتاب را به زبان فارسی ترجمه نمودهاند.
عباس بن محمد رضا قمی (۱۲۹۴-۱۳۵۹ق) مشهور به شیخ عباس قمی و معروف به محدث قمی از علمای شیعه در قرن چهاردهم قمری در زمینه حدیث، تاریخ، وعظ و خطابه است. وی صاحب تألیفات بسیاری در حوزههای مختلف است که معروفترین آنها مفاتیح الجنان، سفینة البحار و منتهی الآمال است. محدث قمی در سال ۱۳۵۹ق در نجف درگذشت و در حرم علی بن ابیطالب(ع) دفن گردید.
شیخ عباس خود در علت تالیف این کتاب میگوید:
من پیوسته درصدد بودم تا کتابی مختصر در مقتل سرورمان امام حسین(ع) گرد آورم، و آنچه مورد اعتمادم است و از ثقات به من رسیده و سندم از روایات روات به آن متصل میگردد، در سلک نظم کشم. ولی پیوسته موانع و مشاغل از رسیدنم به این مقصود مانع میشد، تا اینکه مشرف به زیارت امام رضا(ع) و در روضه شریفه آن حضرت دست به دعا برداشتم تا خداوند عالم مرا موفق بدارد و به آرزویم نائل گردم، زیرا رسیدن به آن منتهای آمال و آرزویم بود.
نام این کتاب برگرفته از حدیث امام صادق(ع) است که فرمود: «نفس المهموم لظلمنا تسبیح و همّه لنا عبادة و کتمان سرّنا جهاد فی سبیل الله» (ترجمه: نَفَس کسی که به خاطر مظلومیت ما اندوهگین شود تسبیح است، اندوه بر ما عبادت است و کتمان و پوشاندن راز ما جهاد در راه خداست.) امام صادق(ع) سپس فرمود: واجب است که این حدیث با طلا نوشته شود.
.jpg)
چون کتاب محدث قمی یادآور مصیبتهای اهل بیت است، این نام را برای کتابش برگزیده است.
این کتاب از پنج باب و یک خاتمه تشکیل شده است:
باب اول: از دو فصل تشکیل شده است؛ فصل اول در مورد مناقب امام حسین(ع) و به ترتیب درباره شجاعت، علم، فصاحت، زهد، تواضع و عبادت امام، و در فصل دوم ثواب گریستن در عزای امام حسین و لعن قاتلان وی.
باب دوم: آنچه برای امام حسین(ع) بعد از بیعت کردن مردم با یزید بن معاویه تا شهادت آن حضرت روی داده است؛ این باب مفصلترین باب کتاب و در ۲۰ فصل تنظیم شده است؛ در این باب از کشتهشدن رشید هجری، حجر بن عدی، عمرو بن حمق خزاعی پیش از واقعه کربلا سخن رفته است.
باب سوم: وقایع بعد از شهادت امام حسین(ع)، برادران، فرزندان و یارانش طی چند فصل.
باب چهارم: آنچه بعد از شهادت امام اتقاق افتاد از قبیل گریستن آسمان، ناله فرشتگان و گریستن جنیان.
باب پنجم: درباره فرزندان و و زنان امام و فضلیت زیارت ایشان، و ستم حاکمان ظالم در تخریب بارگاه حسینی.
در خاتمه کتاب نیز به قیام توابین و قیام مختار پرداخته است.
قبل از تالیف نفس المهموم، مأخذ و مرجع سخنرانان در نقل وقایع جریان کربلا، جلد ده بحارالانوار، مثیر الاحزان اثر ابن نما حلی، مهیج الاحزان نوشته سید عبدالله شبر، لهوف تألیف ابن طاووس، مقتل ابو مخنف و غیره بود. به نظر علی دوانی هیچکدام از این کتابها عطش طالبان آن حوادث را فرونمینشاند و جامع و کافی نبود.
بدین جهت محدث قمی آنچه از مجموع منابع معتبر آنچه را در طول عمر خود تا آنزمان صحیح و معتبر میدانست گردآوری کرد.
نویسنده از خوانندگان کتابش تقاضا کرده در صورتی که مطلبی از این کتاب را در جایی نقل میکنند، نام کتاب و نام نویسنده را نیز بیان کنند وی میگوید:
دوست دارم که این کتاب شریف در جزء مقاتل محسوب شود و اهل منابر این داعی [شیخ عباس قمی] را در نظر داشته باشند و از دعا فراموشم نفرمایند.
شیخ عباس پس از بیان این مطلب به زشتبودن سرقت ادبی پرداخته و آن زشتتر از سرقت اموال میداند.
